امیرزاده ی کاشی ها ؛ احمد شاملو ادبیات مروارید فروشگاه اینترنتی آی کتاب : Persianbook  آی کتاب

امیرزاده ی کاشی ها

نویسنده: پروین سلاجقه
ناشر: مروارید
زبان کتاب: فارسی
تعداد صفحه: 723
اندازه کتاب: رقعی سلفون - سال انتشار: 1388 - دوره چاپ: 2

 

مروری بر کتاب

نقد شعر معاصر احمد شاملو

درباره شعر شاملو منتقدان و صاحب نظران از دیدگاه های ویژه ای قلم زده اند هرچند که این نقد و نظرها هرکدام ویژگی های خاص خود را دارند اما جامعیت چندانی در انها دیده نمی شود. مولف در این کتاب با رعایت احترام و حفظ حقوق معنوی این بزرگان و با اتکا به آخرین نظریه های نقد ادبی، ژرف نگرانه و ریزبینانه دوره های مختلف شعر شاملو را بررسی و تحلیل می کند و در بسیاری از موارد خواننده علاقه مند را به جهت درک صحیح و اصولی از بن مایه های شعری شاملو به تحسین وا می دارد.

... در این مجموعه شعر شاملو هم به لحاظ ساختاری و هم از جهت درونمایه و محتوا مورد واکاوی و تحلیل دقیق قرار می گیرد و افق های جدید و ناشناخته ای از شعر این شاعر بزرگ برای دوستداران شعر معاصر گشوده می گردد.

...در بخش  نخست کتاب سعی کرده ام مقدمه ای در «مبانی و بنیان های نظری»‌ و «تاریخچه ای خلاصه از چگونگی نقد شعر » ارایه کنم و آنچه را در آراء قدمایی و مدرن در این مورد بیان شده است به طور مختصر  مطرح کنم و در پایان این مقدمه،بنیان های نظری خودم را مشخص کنم. به نظر من سرنوشت  نقد شعر تا حدود زیادی بر می گردد به دیدگاه های "افلاطون" و "ارسطو"درباره ی شعر. دیدگاه هایی که از نظرگاه " افلاطون" سرچشمه می گیرد ،شعر را به عنوان یک پیکره ی کلی در نظر دارد؛پیکره ای که قابل جدا سازی و تجزیه نیست.شعر با کلیت خود زاده می شود و به نوعی یک منش استعاری یکپارچه دارد.به نحوی که ما نمی توانیم عناصر شعری را در آن از هم جدا  کنیم ،ولی به نظر می رسد دیدگاه های "ارسطو" به طور عمده ، سمت و سوی یک نگاه جزئی گرایانه را دارند. نگاهی که سعی می کند عناصر شعر و اتفاق های هنری را در آن جدا کند و مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد. من گاهی به دیدگاه های ارسطویی و گاه به دیدگاه های افلاطونی نظر دارم .

اگر بخواهیم به شکل آکادمیک با متن برخورد کنیم  هیچ راهی نداریم جز اینکه از دیدگاه تجزیه و تحلیل متن استفاده کنیم. ولی در نهایت دیدگاه افلاطونی است که پیروز می شود، چرا که شعر در نهایت با کلیت خودش بالاتر از هر نقدی می ایستد.من سعی کردم از همه ی این دیدگاه ها که آنها را دست آوردهای دانش بشری می دانم استفاده کنم و آنها را از  قدیم ترین ایام تا اکنون مورد مطالعه قرار دهم و ببینم که چه بخشی از آنها در نقد شعر کاربرد دارد،تا بتوانم از آن ها استفاده کنم. فکرمی کنم شیوه ی من تلفیقی است از همه ی رویکردهای نقد شعر از کلاسیک تا مدرن. و در مجموع یک شیوه ی پدیدار شناسانه را ارایه می کند،که به تمام این دست آورد ها نظر دارد. به ویژه دست آورد های  قرن بیستمی که به کمک دانش زبان شناسی پیکره ی کلی شعر را مورد تجزیه و تحلیل قرارمی دهد و همچنین علاوه بر رویکردهای زیبایی شناسانه،دیدگاه های جامعه شناسی،روان شناسی،اسطوره ای و غیره را در این نقد در نظر داشته ام .

بخش اول «امیرزاده ی کاشی ها» بیشتر به مسایل نظری می پردازد. اما در بخش های کاربردی  ده فصل را در نظر گرفته ام. فصل اول بررسی ویژگی های شعر شاملو است،بررسی ویژگی های یک متن شاعرانه که می خواستم نگاهی  منتقدانه به آن داشته باشم . ویژگی شعرهای شاملو در  ساختار و انواع شگردهای هنجار گریزی و آنچه که توانسته است زبان را به شعر نزدیک کند و از این مقوله ها . سعی کرده ام به صورت تئوری و کاربردی با شاهد مثالهایی از اشعار شاملو آنها را معرفی کنم . اما کار اصلی  نقد  من در فصل های بعدی است؛ فصل هایی که درگیری های عمده ی مرا با متن اشعار نشان می دهد. در این زمینه کاری که  کرده ام این است که سعی کنم خودم را از تعلقاتی که پیش زمینه ی متن  بر من تحمیل می کند رها کنم و بدون  پیش داوری با اشعار درگیر شوم  و ببینم متن چه چیزی در اختیار من قرار می دهد و باتوجه به  آن چه که از متن اشعار به دست می آورم سعی کنم به نوعی تقسیم بندی  صوری برسم تا بتوانم در یک سیستم ساختارگرایانه،رویکردهای منتقدانه را اعمال کنم و بدین طریق نُه فصل دیگر شکل گرفت. 

«سروده های اجتماعی» فصل دوم کتاب است.این سروده ها عمدتاً اشعار دوره ه ی آغازین شعر  شاعر را در بر می گیرد و سپس دوران های دیگر را شامل می شود. سروده های اجتماعی بخش مهمی از شعرهای شاملو هستند که رنگ زمانه را دارند و شاعر را به عنوان یک مصلح اجتماعی معاصر یا کسی که به واقعیت های دردناک زندگی انسان می اندیشد مطرح می کند.

بخش سوم را«هذیان ها» نام گذاری کردم. چرا هذیان ها؟ هر چند هذیان ها در زبان عامیانه  «پرت و پلا گویی» یا چیزی شبیه آن تعبیر می شود، ولی من در اینجا نوعی نوشتار ویژه را مدنظر قرار دادم ؛نوشتارهایی که در این سال ها در ادبیات معاصر  شکل گرفته است و به نوعی  تحت تاثیر نوعی نوشتار مدرنیستی در شعر ایران شروع شده. درنگاهی به شعر و داستان فارسی در این سال ها می توان دیدکه این رویکرد در هر دو دیده می شود. در حقیقت این یکی از جلوه های مدرنیسم در تکنیک های نوشتاری است.این تکنیک  ، گفتارهای «رؤیاگونه» یا «خواب آلود» به نام جریان سیال ذهن و نوشتار فراواقعی را شکل داده اند که بهترین نوع آن در «بوف کور» است.مهم ترین شعری که در این زمینه توانستم به آن بپردازم و بعد شعرهای دیگری را در  ارتباط با آن بررسی کنم ، شعر بلند «رکسانا» است.این سروده،از کهن الگوهای قومی،اساطیری وجمعی بهره برده است؛به نحوی که توانسته یک بخش از ناخود آگاهی شاعر را  نمایش دهد.
 

بخش بعدی کتاب«منظومه ها»ست. منظومه ها در واقع نوعی از سروده های عامیانه اند .اشعاری که از فرهنگ مردمی و زبان عامیانه و محاوره بهره برده اند. به شکلی  در فرهنگ کهن ریشه دارند ولی امروزی اند.این فصل بررسی  بخش مهمی از اشعار شاملو است، چون بخش دیگری از تجلی «مدرنیسم» را در اشعارش سامان می دهد. آن هم بیشتر به دلیل این که یک رویکرد تازه دارد به زبان و فرهنگ مردم ،و سعی می کند با تکنیک هایی که گریز از هنجارهای ویژه را ایجاد می کند در شعرش منظومه ها را شکل دهد.به تعبیری منظومه ها ، جریانی از شعر مردمی در شعر شاملو هستند؛سروده هایی که در هیات تمثیلی خودشان سعی دارندنوعی  بازنمایی باشند از زندگی مردم . مهم ترین اینها «پریا»،«قصه ی دختران ننه دریا »،«مردی که لب نداشت» و« بارون» هستند. درهمه ی این سروده ها شاعر سعی می کند وضعیت انسان معاصر و آنچه را که زندگی او را در خطر قرار داده بازنمایی کند. منظومه ها شعرهای سالهای ناامیدی شاعر هستند . سال های ناامیدی اجتماعی و شخصی او در همه ی زمینه ها.فصل دیگر کتاب «شبانه ها» ست.

 شاملو یکی از بخش های عمده ی شعرهای خود را به شبانه ها اختصاص داده است. از همان شروع کار هم تکلیف خودش را با شبانه ها مشخص می کند.می گوید: من می خواهم شعری بگویم که بتواند هم نیروی مبارزه یا بخش اجتماعی وجود من را شامل شود، هم دغدغه های شخصی مرا. این اشعار در بعضی موارد رنگی از عشق را همراه با آرزوهای اجتماعی شاعر  بیان می کنند. شبانه ها از مجموعه شعر«هوای تازه» شروع می شوند و تا پایان دوران شاعری او ادامه دارند. این سروده ها سطوح مختلفی دارند. درست همان  استحاله هایی را که شاعر در دوره های مختلف زندگی شاعرانه اش از سر می گذراند،در این اشعار قابل مشاهد است. شبانه های او لیه رنگ اجتماعی دارند ، بعدها رنگی  عاشقانه ،  فلسفی و  سیاسی به خود می گیرند.

فصل بعدی «عاشقانه ها»ست.عاشقانه ها از مهم ترین و زیباترین ترین اشعار شاملو هستند.به نحوی که می توانیم ویژگی های ممتازی را به اعتبار این اشعار به شاملو بدهیم . زبان در عاشقانه ها  ساده و عاطفی است. پیچیدگی هایی که در شعر های دیگر دیده می شود در عاشقانه ها کم رنگ شده است و به همین دلیل به  زمزمه نزدیک شده اند. من فکر می کنم شاملو توانسته است در این بخش از اشعارش عاشقانه های بی نظیری را به تاریخ عاشقانه سرایی شعر فارسی اضافه کند.فصل بعدی «مرثیه ها»است. بین مرثیه های کهن و معاصر تفاوت بنیادینی وجود دارد. مناسبات در مرثیه های معاصر عوض شده است. در شعر کهن «مرثیه ها» عمدتاً در خدمت طبقه خاصی بود؛ افراد شاخصی که به حکومت و مرکز قدرت وابسته بودند و یا گاهی نزدیکان شاعر . اما در شعر شاملو، مرثیه ها مردمی هستند و به طور عمده قهرمانانی که از بین مردم بلند می شوند و برای مردم مبارزه می کنند در مرکز این مرثیه ها قرار می گیرند. علاوه بر آن شاملو  یک ژانر یا «نوع ادبی» دیگر را در مرثیه سرایی درست کرده است و آن مرثیه سرایی برای خودش است.به نوعی می شود گفت این مرثیه ها تحت تاثیر اندیشه های فلسفی شاعر هستند . چرا که به نظر می رسد شاملو  در سالهای میانه ی عمرش با اندیشه خاصی درگیر می شود و آن اندیشه نوعی هراس از مرگ است . این هراس از مرگ به معنای معمول نیست. هراس شاعر از این است که می میرد و پس از او «معشوق» زنده می ماند. فاصله ای که شاعر یا راوی اشعار شاملو بین خودش و «معشوق» احساس می کند این مرثیه ها را شکل می دهد.
این مرثیه ها تضادهای بنیادینی دارند با آنچه در شعر فارسی تحت این عنوان مرسوم بوده است. فصل بعدی «سروده های نوستالژیک»است. این اشعار عمدتاً سروده هایی هستند که به نوعی «غم غربت» را بیان می کنند.این غم غربت در سطوح مختلفی قرار دارد . مانند نوستالژیای «کودکی»،«روستا»یا«وطن».به خصوص در سالهایی که شاعر از وطن دور شده و در غربت است. فکر می کنم بهترین آثار نوستالژیک او در این سالها خلق شده اند. هر چه از دوران آغازین به دوران پایانی شعرهای شاملو نزدیک می شویم ،می بینیم  نوستالژیا رنگ دیگری می گیرد و آن رنگ فلسفی است .به نحوی که می توانیم بگوییم نوعی «نوستالژیای انسان» است؛با نوعی از رنگ عرفانی که ما گاهی تحت عنوان «نوستالژیای فلسفی» بررسی می کنیم . نوستالژیایی که در مجموع می خواهد غم غربت انسان را شکل دهد. هرچه از دوران اولیه شعر شاملو دور می شویم این اشعار هم درمحتوا و هم فرم پیچیده تر می شوند.

فصل نهم کتاب بررسی«اندیشه های فلسفی» اشعار شاملو را در بر می گیرد.دراین فصل باز هم استحاله ی یک انسان را از سطح عواطف کمال نیافته ای که در دوران آغاز شاعری دارد به سمت عواطفی کمال یافته که در پایان عمر پیدا می کند و به نوعی هستی مدارانه است ، مشاهده می کنیم .این اشعار  در واقع فلسفه ی مرگ و زندگی انسان را شکل می دهند. این  انسان در اشعار  شاملو یک «من» شخصی نیست بلکه سعی کرده آن را عمومیت بدهد و به سرنوشت انسان در هستی متصل کند.آخرین فصل کتاب،«سفر» نام دارد. سعی کرده ام اشعار این فصل را به ترتیب تاریخی مرتب کنم.اشعاری که با این درون مایه همراه هستندبه نوعی همان «کهن الگوی پاگشایی»و «سفر» را شکل می دهند.کهن الگوی سفر که در آثار ادبی و فرهنگ شفاهی و کتبی ما دیده می شود؛یعنی سفر یک انسان را از ابتدا تا انتها و گذر از مرحله ی خامی تا رسیدن به مرحله ی پخته گی نشان می دهد. آخرین شعر شاملو درواقع با همین سفر تمام می شود ، شعری که از بهترین عاشقانه ها هم هست و بسیار هم پیچیده است .

شعری باعنوان «کژ مژ و بی انتها» . وقتی این شعر را خواندم احساس کردم یکی از اشعار بسیار فلسفی و پیچیده است و  نمی شود به درون آن نَقْب زد . وقتی بیشتر دقت کردم دیدم که این شعر یکی از زیباترین عاشقانه های شاملو نیز هست و در واقع طوری منظم شده که دیوان شاملو با آن تمام شود . این شعر در مجموع سفر انسان به مرگ را نشان می دهد ؛ سفری که کژ مژو بی انتها ست. این شعر به نحوی می خواهد حماسه مرگ و عشق را سامان دهد؛همان اندیشه ای که در شعر شاملو از اندیشه های نوستالژیک شروع شده و اندیشه های فلسفی اش را در برگرفته است و سفر بسیار دردناک انسان را در هستی نشان می دهد.در اینجا ساختار پیچیده این شعر می خواهد بگوید راوی اشعار شاملو در سفری که داشته دنیای پس از مرگ را هم مشاهده کرده ، درنتیجه نوعی تجزیه پس از مرگ هم انجام می شودو سپس،گویا زمان ها  و زمان ها بر این مرگ می گذرد و شاعر در تجربه ی خودش به یک شناخت مهم می رسد؛به یک دریافت و به یک کشف؛‌کشف اینکه مرگ، پایان نیست. چرا به این کشف می رسد؟ برای اینکه معتقد است معشوق در این سفر با او همراه بوده.به نظر من  این شعر ژرف ترین عاشقانه در شعر شاملو  است . چرا که در این سفر مرگ هیچ چیز نمی تواند شاعر را به این کشف برساند جز زمانی که خودبه این کشف می رسد :

اما خیالت را هنوز
فراگرد ِ بسترم حضوری به کمال بود
از آن پیش تر که خواب ام به ژرفاهای ژرف اندرکشد.

گفتم اینک ترجمان ِ حیات 
تاقیلوله را بی بایست نپنداری .

آن گاه دانستم 
که مرگ 
        پایان نیست .

نوشتن نظر

لطفا برای ثبت نظر وارد حساب خود شده یا ثبت نام نمایید.

امیرزاده ی کاشی ها ؛ احمد شاملو

  • ناشر: مروارید
  • کد کتاب: 77790 - 35/3
  • موجودی: در انبار
  • 390,000ریال
  • 320,000ریال

برچسب ها: احمد شاملو, پروین سلاجقه, نقد شعر, مقالات ادبی, اساطیر ایران, افسانه های ایرانی, شاملو, نقد شعر, شعر فارسی, کتاب امیرزاده ی کاشی ها ؛ احمد شاملو